Si llogaritet sot vota e diasporës
Në zgjedhjet parlamentare të vitit 2025, shqiptarët jashtë vendit votuan për herë të parë nga vendet ku jetojnë. Pothuajse 250 mijë votues u regjistruan jashtë vendit.
Megjithatë, vota e tyre nuk u llogarit në një zonë zgjedhore të posaçme për diasporën.
Vota e një qytetari jashtë vendit u përfshi në rezultatin e qarkut të tij të origjinës. Një votues me origjinë nga Korça u llogarit në Korçë. Një votues me origjinë nga Gjirokastra u llogarit në Gjirokastër.
Pra, votat e diasporës u shpërndanë në të 12 qarqet dhe nuk prodhuan përfaqësim të drejtpërdrejtë për shqiptarët jashtë vendit.
Diaspora fitoi të drejtën praktike për të votuar nga jashtë. Ende nuk ka fituar të drejtën për të zgjedhur përfaqësuesit e vet.
Pse shpërndarja e dobëson përfaqësimin
Në një sistem proporcional rajonal, mandatet ndahen brenda secilit qark.
Kur votat e diasporës shpërndahen në 12 qarqe, ato bëhen pjesë e rezultateve lokale dhe nuk krijojnë një mandat të posaçëm për diasporën.
Problemi nuk është se votat nuk numërohen. Ato numërohen.
Problemi është se numërohen në një mënyrë që nuk i jep diasporës përfaqësim të dallueshëm.
Më shumë regjistrime janë të rëndësishme, por vetëm rritja e pjesëmarrjes nuk e zgjidh këtë mangësi strukturore.
Zgjidhja është krijimi i një njësie zgjedhore ku votat e diasporës llogariten së bashku dhe zgjedhin përfaqësuesit e saj.
Një model që përdoret në vende të tjera
Përfaqësimi i posaçëm i qytetarëve jashtë vendit nuk është një eksperiment i panjohur.
Italia, Franca, Kroacia dhe Portugalia përdorin forma të zonave zgjedhore ose vendeve të posaçme për shtetasit e tyre që jetojnë jashtë vendit. Modelet ndryshojnë, por parimi është i njëjtë: votuesit jashtë vendit mund të zgjedhin përfaqësues të lidhur drejtpërdrejt me ta.
Shqipëria nuk ka pse të kopjojë verbërisht një vend tjetër.
Duhet të krijojë një model që i përshtatet popullsisë së diasporës, sistemit proporcional dhe madhësisë së Kuvendit.
Por përvoja ndërkombëtare tregon se përfaqësimi i drejtpërdrejtë i diasporës është i mundur dhe i zbatueshëm.
Një votë më pak e varur nga pushteti vendor
Shumë shqiptarë brenda vendit përballen me varësi ekonomike ose administrative që mund të ndikojnë në lirinë e tyre politike.
Raporti përfundimtar i ODIHR-it për zgjedhjet e vitit 2025 përmendi pretendime për blerje votash, presion ndaj punonjësve publikë, frikësim të mbështetësve të opozitës dhe keqpërdorim të rrjeteve të patronazhit.
Shqiptarët që jetojnë jashtë vendit zakonisht nuk varen nga administrata shqiptare për punën, pagën ose shërbimet e tyre të përditshme.
Kjo nuk do të thotë se vota e diasporës është plotësisht e paprekshme nga propaganda, presioni familjar apo ndikimi partiak.
Do të thotë se shumë votues jashtë vendit janë më pak të ekspozuar ndaj disa prej formave të drejtpërdrejta të varësisë dhe patronazhit që veprojnë brenda vendit.
Një qark i posaçëm do t'i jepte peshë politike një grupi votuesish që mund të votojë me më shumë pavarësi nga strukturat vendore.
Kërkesa
Kërkojmë që Kodi Zgjedhor të ndryshohet për të krijuar:
- një qark zgjedhor të posaçëm për votuesit jashtë vendit;
- një numër të përcaktuar vendesh të rezervuara në Kuvend;
- lista kandidatësh që konkurrojnë posaçërisht për votën e diasporës;
- rregulla të qarta për regjistrimin, votimin dhe numërimin;
- transparencë dhe monitorim të plotë të procesit;
- publikim të hollësishëm të rezultateve të votimit nga jashtë.
Numri i vendeve duhet të përcaktohet përmes një procesi ligjor dhe teknik të besueshëm.
Ai mund të lidhet me numrin e shtetasve jashtë vendit, numrin e votuesve të regjistruar, pjesëmarrjen reale ose një formulë të kombinuar.
Diaspora duhet të ketë mundësinë të zgjedhë drejtpërdrejt përfaqësuesit e saj në Kuvend.
Jo privilegj. Përfaqësim.
Nuk kërkojmë që vota e një shqiptari jashtë vendit të vlejë më shumë se vota e një shqiptari brenda vendit.
Nuk kërkojmë që diaspora të vendosë e vetme për të ardhmen e Shqipërisë.
Nuk kërkojmë vende simbolike pa përgjegjësi ndaj votuesve.
Kërkojmë që një pjesë e madhe e qytetarëve shqiptarë, e cila jeton jashtë vendit, të mos mbetet pa përfaqësim të vetin.
Një deputet i zgjedhur nga diaspora duhet t'u përgjigjet votuesve të diasporës, të ngrejë çështjet e tyre në Kuvend dhe të japë llogari për punën e tij.
Ky është kuptimi i përfaqësimit demokratik.