Të gjithë në lëvizje përmendin të njëjtin numër. 245.935 shqiptarë jashtë vendit në listën përfundimtare të votuesve nga jashtë, 85 vende, vota e parë e diasporës në historinë e vendit.
Ka një numër të dytë, dhe thuajse askush nuk e përmend. 294.155 veta aplikuan. Hendeku mes këtyre dy shifrave është rreth 48.000 emra, dhe misioni ndërkombëtar i vëzhgimit i regjistroi rreth 41.000 prej tyre si refuzime të drejtpërdrejta. Arsyeja kryesore nuk ishte mashtrimi, as aplikimi me vonesë, as një nënshkrim i gabuar. Ishte se aplikanti nuk mund të paraqiste një dokument zyrtar që vërtetonte banimin e ligjshëm jashtë vendit.
Ishin shtetas. E kishin të drejtën. E humbën për një copë letër.
Dokumenti që vendosi gjithçka
Për të hyrë në listën e votuesve nga jashtë, duhej të ngarkoje dy gjëra: një pasaportë ose letërnjoftim biometrik shqiptar në fuqi, dhe një dokument zyrtar që vërtetonte se jeton jashtë Shqipërisë. Një leje qëndrimi, një akt pronësie, një kontratë qiraje, një vërtetim pune ose studimi.
Lexoje sërish këtë listë dhe mendo se kush e kalon lehtë. Dikush me leje qëndrimi dhe një kontratë qiraje në Gjermani. Dikush me vizë studenti në Itali. Një shtetas amerikan me kredi banese.
Tani mendo se kush nuk e kalon. Dikush që ka njëmbëdhjetë vjet në Greqi pa dokumente. Dikush që paguhet në dorë në një kuzhinë në Milano. Dikush që erdhi tetëmbëdhjetë muaj më parë dhe është ende në radhë. Dikush kontrata e qirasë e të cilit është në emër të një kushëriri, sepse ajo ishte e vetmja mënyrë për të marrë banesën.
Kërkesa nuk është e paarsyeshme në pamje të parë. Njëfarë prove banimi duhet të ekzistojë. Por ajo nuk bie njësoj mbi të gjithë, dhe bie më rëndë mbi ata jeta e të cilëve u formësua më dukshëm nga detyrimi për t’u larguar. Ata që kanë më pak për të treguar në letër janë pikërisht ata që kanë më shumë për të thënë se pse ikën.
Filtri i dytë, më i heshtur se i pari
Përpara dokumentit të banimit, është pasaporta.
Shtetësia shqiptare dhe mundësia për të votuar janë dy gjëra të ndryshme. Mund të jesh shtetas gjithë jetën dhe prapë të mos regjistrohesh dot, sepse regjistrimi kërkon një pasaportë ose letërnjoftim shqiptar në fuqi, dhe pasaporta është biometrike. Biometrike do të thotë shenja gishtash dhe një fotografi të bërë personalisht. Nga Shtetet e Bashkuara, kjo është një vizitë fizike te Ambasada në Uashington ose te Konsullata e Përgjithshme në Nju-Jork. Nuk ka version me postë.
Pra një pasaportë e skaduar në sirtar nuk është një problem i vogël administrativ. Në 2025 ishte dallimi mes të pasurit një votë dhe të mos pasurit. Nuk kemi asnjë numër publik se sa veta e zbuluan këtë në shkurt 2025 dhe mbetën pa kohë. Duke pasur parasysh sa shqiptarë të diasporës mbajnë një pasaportë shqiptare që u skadua vite më parë, numri vështirë se është i vogël.
Kurthi është kalendari
Ja pjesa që ka rëndësi për herën tjetër.
Portali i regjistrimit u hap më 11 janar 2025 dhe u mbyll më 4 mars. Tetë javë. Kjo ishte e gjithë dritarja brenda së cilës mund të rregulloje dokumentet dhe të hyje në listë.
Tani numëro sa kohë duan dokumentet. Të vërtetosh shtetësinë me prejardhje do të thotë të mbledhësh çertifikata lindjeje dhe martese nëpër dy vende, t’i vulosësh me apostilë, dhe t’i çertifikosh të përkthyera. Kjo do muaj, ndonjëherë më shumë. Të lësh një takim konsullor për një pasaportë biometrike mund të dojë javë, para se të udhëtosh fare për në Uashington apo Nju-Jork. Një aplikim për leje qëndrimi në Itali apo Greqi ecën sipas kohës së vet dhe nuk e pyet fare tënden.
Asnjë prej këtyre nuk hyn brenda tetë javësh. Që do të thotë se afati që në të vërtetë vendos nëse voton në zgjedhjet e ardhshme parlamentare nuk është dritarja e regjistrimit. Është tani.
Çfarë të bësh, me radhë
Një. Sigurohu se mund ta vërtetosh shtetësinë. Nëse ke një prind, gjysh apo stërgjysh shqiptar në vijën tënde, ligji ka gjasa të të njohë tashmë si shtetas. Thjesht nuk e ke vërtetuar ende në letër. Nis zinxhirin e dokumenteve tani: shtetësia shqiptare me prejardhje.
Dy. Bëje pasaportën në fuqi. Nëse e ke të skaduar, lëre takimin para se të të duhet, jo kur të hapet regjistrimi: si ta rinovosh pasaportën shqiptare nga SHBA-ja. Nëse je jashtë SHBA-së, ambasada ose konsullata më e afërt ndjek të njëjtin proces.
Tre. Vendos provën e banimit në një dosje të vetme. Leje qëndrimi, kontratë qiraje, akt pronësie, vërtetim pune ose studimi, cilëndo që ke. Skanoje. Mbaje diku ku e gjen për dhjetë minuta. Nëse nuk ke asgjë zyrtare, ky është viti për ta rregulluar, sepse rregullimi do një vit.
Katër. Regjistrohu për të votuar kur të hapet dritarja, dhe dije saktësisht çfarë të presësh nga procesi: si të regjistrohesh për të votuar nga jashtë.
Pse i numërojmë gjithsesi 41.000-ët
Ka një version të këtij shkrimi që mbyllet me një ngritje supesh për burokracinë. Nuk është kjo çështja.
245.935 u regjistruan dhe nuk zgjodhën askënd, sepse votat u shpërndanë sërish në dymbëdhjetë qarqet që njerëzit kishin lënë. Ky është problemi strukturor, dhe është arsyeja pse ekziston kjo lëvizje. 41.000-ët rrinë poshtë tij. Përpara se vota të tretet, një grup i madh nuk arrin fare te fleta e votimit.
Mblidhi bashkë dhe del diku afër 290.000 vetave që u përpoqën të votonin si shqiptarë jashtë vendit në një zgjedhje të vetme, në vitin e parë që u bë e mundur. Kjo nuk është një lobi. Kjo është një trupë votuese që nuk ka një ulëse.
Nuk do t’i rregullojnë të gjithë dokumentet. Disa prej tyre nuk do të munden kurrë. Por ata që munden duhet të nisin tani, dhe ata që s’munden janë pikërisht arsyeja pse duhet të ekzistojë një qark i diasporës, në vend të një formulari që merr të mirëqenë se çdokush jashtë ka një kontratë qiraje në emrin e vet.