Kamerat e botës e gjetën Shqipërinë këtë verë për shkak të një plazhi, dhëndrit të një miliarderi dhe një tufe flamingosh. Njëmbëdhjetë javë marshime të natës, më të mëdhatë që nga rënia e komunizmit, të arkivuara si “protesta kundër një resorti Kushner”.
Ky kornizim u vjen për shtat të gjithëve. U jep redaktorëve të huaj një emër të famshëm për titullin. I jep Kryeministrit një armik të huaj, dhe ai ka provuar me radhë iranianët, botët dhe antisemitët. Dhe i lejon pjesës tjetër të Evropës ta trajtojë këtë si një grindje urbanistike me pamje të bukura.
Nuk është asgjë prej këtyre. Kushner është një klient. Protesta është kundër shitësve, dhe shitja vazhdon prej tridhjetë e pesë vjetësh.
Vendi që po zhduket
Nisni me të vetmen statistikë që ka rëndësi, atë që çdo numër tjetër në këtë shkrim veç e shpjegon.
Në vitin 1991, kur ra diktatura, Shqipëria kishte rreth 3.2 milionë banorë dhe një nga popullsitë më të reja në Evropë, me moshë mesatare rreth 27 vjeç. Censusi i vitit 2023 numëroi afërsisht 2.4 milionë. Një e katërta e kombit, e zhdukur. Rreth 1.7 milionë shqiptarë jetojnë sot jashtë vendit, më shumë se një në tre prej nesh. Pesëdhjetë mijë largohen çdo vit. Agjencia shqiptare e statistikave dhe Fondi i OKB-së për Popullsinë e thonë hapur: popullsia bie me katër njerëz çdo orë, 91 çdo ditë, rreth 33,000 në vit, një nga popullsitë që po zvogëlohet më shpejt në botë.
Ja numri që s’më del nga mendja. Në fillim të viteve ‘90, Shqipëria kishte 1,450,000 fëmijë të moshës shkollore. Sot ka rreth 400,000.
Dhe ja numri që shkatërron çdo justifikim. Sipas numërimeve zyrtare, vala aktuale e emigracionit rivalizon eksodin e viteve ‘90 — vitet kur vendi nuk kishte rrugë, nuk kishte banka dhe nuk kishte shtet funksional. Njerëzit po largohen nga një Shqipëri demokratike, kandidate e BE-së, në lulëzim turistik, me një ritëm që të kujton rrënojat e komunizmit. Askush nuk ikën nga një vend që funksionon.
Burrat që qeverisën ato tridhjetë e pesë vjet do të donin ta trajtonit këtë si mot, si një trend të trishtë rajonal, si çmimi i kufijve të hapur. Nuk është mot. Është një verdikt, i dhënë një valixhe pas tjetrës.
Të dyja partitë. Një metodë.
Kjo është pjesa që si tribalizmi politik shqiptar, ashtu edhe thjeshtëzimi i huaj e keqkuptojnë. Protestat që mbushin sheshin Skënderbej nuk janë protestat e opozitës. Marshuesit kanë mbajtur parulla kundër Edi Ramës dhe kundër patriarkut të opozitës Sali Berisha në të njëjtën frymë, duke i emërtuar si një establishment të vetëm. Kur Berisha e lavdëroi lëvizjen si më të rëndësishmen në 35 vjet, lëvizja e mbajti larg. Turma nuk kërkon të ndërrojë dinasti. I ka provuar që të dyja.
Historia e shpjegon pse. Në vitin 1997, nën demokratët e Berishës, skemat piramidale u shembën me kursimet e një pjese të madhe të kombit brenda tyre, dhe vendi ra në anarki të armatosur. Deri në vitin 2013, në fund të kohës së tij në pushtet, Shqipëria kishte rënë në 31 nga 100 në indeksin e korrupsionit të Transparency International — e 116-ta nga 177 vende, një nga rezultatet më të këqija në Evropë. Që atëherë Berisha është shpallur “person non grata” nga Shtetet e Bashkuara për akuza korrupsioni, është marrë i pandehur në atdhe dhe është vënë në arrest shtëpiak. Edhe ish-presidenti Ilir Meta është arrestuar.
Pastaj radha e socialistëve. Trembëdhjetë vjet të Edi Ramës kanë prodhuar, në kohën kur shkruhet ky tekst: kryebashkiakun e Tiranës të zgjedhur nga vetë ai dhe pasardhësin e supozuar të marrë i pandehur dhe në paraburgim, që i mohon akuzat. Ish-zëvendëskryeministrin e tij të arratisur në Zvicër. Një zëvendëskryeministër tjetër të marrë i pandehur për një tender tuneli dhe të pezulluar nga Gjykata Kushtetuese, e më pas të shkarkuar — ndërsa Rama sulmoi prokurorët antikorrupsion sikur çështja e tyre të ishte një grusht shteti kundër qeverisë së tij. Një vlerësim të Departamentit të Shtetit amerikan që korrupsioni në prokurime mbetet i përhapur. Qindra milionë të hedhura në inceneratorë mbetjesh që nuk u ndërtuan kurrë siç duhet.
Dy parti, tridhjetë e pesë vjet, dhe figurat kryesore të të dyjave njëherësh nën ndjekje penale. Shqipëria ka thithur vite ndihmash perëndimore të dedikuara për luftimin e korrupsionit. Paratë blenë seminare. Klasa që ato ndihma duhej të frenonin bleu bregdetin.
E zbrazur për t’u shitur
Depopullimi dhe korrupsioni zakonisht tregohen si dy tragjedi të ndara. Janë një sistem i vetëm, dhe protestat e kuptojnë këtë edhe kur mbulimi mediatik jo.
Një vend i plotë është i vështirë për t’u plaçkitur. Vendet e plota kanë sindikata mësuesish, forcë pune industriale, votues të rinj, njerëz me energjinë për të kundërshtuar. Një vend i zbrazur është një portofol pasurish të paluajtshme.
Prandaj shihni çfarë zgjodhën të ndërtonin dhe çfarë zgjodhën të linin të vdiste tridhjetë e pesë vjet qeverisje. Rafineria e Ballshit, që dikur punësonte më shumë se dy mijë vetë, u la në duart e plaçkitësve serialë, me punëtorët që s’i kishin marrë rrogat për më shumë se një vit, derisa vetë këshillat e shtetit miratuan çmontimin e saj për një park diellor pa tender. Shqipëria tani eksporton naftën e vet të papërpunuar dhe importon benzinën. Shpenzimet për arsimin qëndrojnë rreth 3 për qind të PBB-së, ndër më të ultat në Evropë, ndërsa numri i nxënësve ka rënë me gati një të tretën dhe shkollat rurale mbyllen bashkë me fshatrat rreth tyre. Shpenzimet për shëndetësi për frymë janë më të ultat në Ballkan. Shqiptarët paguajnë rreth gjysmën e kostove të tyre shëndetësore nga xhepi. Vetë auditi i shtetit gjeti raftet bosh në farmacitë e spitaleve të pesë qyteteve të mëdha. Pensioni mesatar urban është rreth 200 euro në muaj, ai rural rreth 120, në një vend ku pacientët me kancer raportojnë se paguajnë mijëra euro, dhe ndonjëherë ryshfete, për ilaçe që sistemi publik supozohej t’i siguronte.
Tani shihni për çfarë vepron shpejt i njëjti shtet. Një ligj i shkruar në vitin 2022 për t’i dhënë rreth 81 hektarë të portit të Durrësit, falas, një zhvilluesi emirat, të përjashtuar nga çdo tender, të negociuar në fshehtësi, me partnerin privat që angazhon sa nëntë për qind të financimit. Një ligj i shkruar në vitin 2024 për t’ua hapur bregdetin e mbrojtur resorteve të lidhura me kompani të afërta me Kushner, ku gardhet dhe pastrimi i tokës nisën përpara se të përfundonte ndonjë vlerësim i ndikimit mjedisor apo të lëshohej leja përfundimtare, në kundërshtim me një rezolutë të Parlamentit Evropian që kërkonte një moratorium. Një ligj i shkruar në vitin 2025 për t’i transferuar tokat malore të shtetit për një euro. Fshatarët në Zvërnec gjetën tela me gjemba përgjatë plazhit ku kishin notuar gjithë jetën. Familjet në Theth panë bujtinat e tyre të prishura sepse u mungonin lejet që regjistri i thyer i tokave nuk mund t’i lëshonte kurrë, ndërsa projektet e investitorëve kalonin me lehtësi falë ligjeve të shkruara drejtpërdrejt për ta, një marrëveshje e qepur me porosi pas tjetrës.
Kjo është makineria në pamje të plotë. Shkolla, spitale, industri dhe pensione të lëna të uritura nga njëra anë. Toka, ligje dhe përjashtime të dorëzuara nga ana tjetër. Njerëzve në mes u ofrohet një zgjedhje që qeveria nuk e thotë kurrë me zë: shërbeji pronës ose largohu prej saj. Qindra mijëra kanë zgjedhur valixhen. Politikanët nuk e planifikuan eksodin. Ata përfituan prej tij, qeverisën sikur të ishte një lehtësi, dhe në tridhjetë e pesë vjet asnjëra parti nuk e ka trajtuar si emergjencën që është. Çdo qytetar i pakënaqur që hipën në një traget është një votues më pak, një protestues më pak, një familje më shumë që dërgon euro në atdhe drejt një ekonomie, monedha e së cilës, siç vë në dukje FMN-ja, është forcuar në mënyra që ekonomia reale nuk mund t’i shpjegojë plotësisht.
Gënjeshtra që ndezi fitilin
Çdo lëvizje ka një moment kur përbuzja bëhet e pamohueshme. Ai i Shqipërisë erdhi me këste këtë verë.
Erdhi kur Kryeministri, i pyetur në televizionin britanik nëse ekzistonte projekti i Zvërnecit — një projekt me ligjin e vet, me punimet e veta në terren, me hetimin e vet penal dhe me gardhet e veta — këmbënguli se nuk kishte projekt. Erdhi kur i krahasoi qytetarët që marshonin jashtë zyrës së tij, me shkrim, me “britmuesit e Gjermanisë naziste” dhe “çakejtë e Agimit të Artë”. Erdhi kur, në ditën e rreth dyzetë të njëpasnjëshme të protestave, qeveria e tij gjeti katër milionë euro në fondin rezervë të shtetit, pa tender, për një koncert të Kanye West, në të njëjtën stinë kur audituesi i shtetit konfirmoi se farmacitë e spitaleve ishin bosh.
Pesë kërkesat e protestuesve ia vlen të lexohen, sepse asnjëra prej tyre nuk është “anuloni resortin”. Dorëheqja e qeverisë. Një administratë kalimtare jopartiake me mandat dymbëdhjetë-mujor. Reformë kushtetuese dhe zgjedhore, përfshirë kufizimin e mandateve. Shfuqizimi i ligjeve për investitorët e posaçëm. Një kontratë të re shoqërore mes qytetarëve dhe shtetit. Kjo nuk është një lëvizje kundër një hoteli. Kjo është një lëvizje kundër sistemit operativ.
Ne jemi dëshmia
Marshimet nuk janë vetëm në Tiranë. Janë në diasporë, në qytetet e Evropës dhe Amerikës ku tashmë jeton një e treta e kombit, gjë që i shkon për shtat, sepse diaspora nuk është publik i kësaj historie. Është dëshmia e saj.
Çdo shqiptar jashtë vendit është një pikë të dhënash në çështjen kundër klasës politike: dikush për të cilin tridhjetë e pesë vjet premtime nuk mundën të prodhonin një arsye për të qëndruar. Politikanët e duan diasporën më së miri nga larg, si një rrjedhë remitancash dhe një statistikë turizmi vere. Le të reflektojnë mbi kuptimin e faktit që dëshmia tani po marshon.
Mbulimi i huaj mediatik do të vazhdojë të kapet pas Kushner, sepse emri udhëton. Por çdo miliarder mund të mbante rolin e tij në këtë histori, dhe historia nuk do të ndryshonte. Vetëm një klasë politike mund ta merrte vendin më të ri të Evropës dhe të prodhonte një nga vendet që po zbrazet më shpejt në botë. Njerëzit në sheshe, në javën e tyre të njëmbëdhjetë ndërsa shkruhet ky tekst, nuk po i kërkojnë Evropës të përbuzë një investitor amerikan. Po kërkojnë diçka shumë më të thjeshtë dhe shumë më të madhe: një shtet që ndalon së shituri atë që ka mbetur nga vendi nën këmbët e njerëzve që ende gjenden brenda tij.
Një e katërta e Shqipërisë tashmë është zhdukur. Marshuesit janë ata që refuzuan të largoheshin, të bashkuar nga jashtë me ata që u detyruan. Mes tyre, ata janë vendi. Burrat në pallatet përgjatë bulevardit janë veç qiramarrësit e tij, dhe qiraja po lexohet me zë, çdo natë, në shesh.