Οι κάμερες του κόσμου βρήκαν την Αλβανία αυτό το καλοκαίρι εξαιτίας μιας παραλίας, του γαμπρού ενός δισεκατομμυριούχου και ενός κοπαδιού φλαμίνγκο. Έντεκα εβδομάδες νυχτερινών πορειών, οι μεγαλύτερες από την πτώση του κομμουνισμού, καταχωρημένες ως «διαδηλώσεις κατά ενός θέρετρου του Kushner».
Το πλαίσιο βολεύει τους πάντες. Δίνει στους ξένους αρχισυντάκτες ένα διάσημο όνομα για τον τίτλο. Δίνει στον Πρωθυπουργό έναν ξένο κακό, και εκείνος δοκίμασε διαδοχικά Ιρανούς, μποτ και αντισημίτες. Και επιτρέπει στην υπόλοιπη Ευρώπη να το αντιμετωπίσει σαν μια διαφορά περί χωροταξίας με καλές εικόνες.
Δεν είναι τίποτα από αυτά. Ο Kushner είναι ένας πελάτης. Η διαμαρτυρία στρέφεται κατά των πωλητών, και οι πωλήσεις κρατούν εδώ και τριάντα πέντε χρόνια.
Η χώρα που εξαφανίζεται
Ξεκινήστε από το μοναδικό στατιστικό που έχει σημασία, εκείνο που κάθε άλλος αριθμός σε αυτό το άρθρο απλώς εξηγεί.
Το 1991, όταν έπεσε η δικτατορία, η Αλβανία είχε περίπου 3,2 εκατομμύρια κατοίκους και έναν από τους νεότερους πληθυσμούς στην Ευρώπη, με διάμεση ηλικία γύρω στα 27. Η απογραφή του 2023 κατέγραψε περίπου 2,4 εκατομμύρια. Το ένα τέταρτο του έθνους χάθηκε. Περίπου 1,7 εκατομμύρια Αλβανοί ζουν πλέον στο εξωτερικό, περισσότεροι από ένας στους τρεις μας. Πενήντα χιλιάδες φεύγουν κάθε χρόνο. Η στατιστική υπηρεσία της Αλβανίας και το Ταμείο Πληθυσμού του ΟΗΕ το λένε ξεκάθαρα: ο πληθυσμός μειώνεται κατά τέσσερις ανθρώπους κάθε ώρα, 91 κάθε μέρα, περίπου 33.000 τον χρόνο, έναν από τους ταχύτερα συρρικνούμενους πληθυσμούς στη Γη.
Ιδού ο αριθμός που δεν μπορώ να σταματήσω να σκέφτομαι. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Αλβανία είχε 1.450.000 παιδιά σχολικής ηλικίας. Σήμερα έχει περίπου 400.000.
Και ιδού ο αριθμός που καταρρίπτει κάθε δικαιολογία. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, το σημερινό κύμα μετανάστευσης ανταγωνίζεται την έξοδο της δεκαετίας του 1990 — τα χρόνια που η χώρα δεν είχε δρόμους, δεν είχε τράπεζες, δεν είχε λειτουργικό κράτος. Ο κόσμος εγκαταλείπει μια δημοκρατική, υποψήφια προς ένταξη στην ΕΕ, με τουριστική άνθηση Αλβανία με ρυθμό που θυμίζει τα ερείπια του κομμουνισμού. Κανείς δεν δραπετεύει από μια χώρα που λειτουργεί.
Οι άνθρωποι που κυβέρνησαν αυτά τα τριάντα πέντε χρόνια θα ήθελαν να το εκλάβετε ως καιρικό φαινόμενο, ως μια θλιβερή περιφερειακή τάση, ως το τίμημα των ανοιχτών συνόρων. Δεν είναι καιρικό φαινόμενο. Είναι μια ετυμηγορία, που απαγγέλλεται μία βαλίτσα τη φορά.
Και τα δύο κόμματα. Μία μέθοδος.
Αυτό είναι το κομμάτι που παρανοούν τόσο ο αλβανικός πολιτικός φυλετισμός όσο και η ξένη απλούστευση. Οι διαδηλώσεις που γεμίζουν την πλατεία Σκεντέρμπεη δεν είναι οι διαδηλώσεις της αντιπολίτευσης. Οι διαδηλωτές κράτησαν συνθήματα κατά του Edi Rama και κατά του πατριάρχη της αντιπολίτευσης Sali Berisha με την ίδια ανάσα, κατονομάζοντάς τους ως ένα ενιαίο κατεστημένο. Όταν ο Berisha επαίνεσε το κίνημα ως το σημαντικότερο των τελευταίων 35 ετών, το κίνημα τον κράτησε σε απόσταση. Το πλήθος δεν ζητά να ανταλλάξει δυναστείες. Τις έχει γνωρίσει και τις δύο.
Το ιστορικό εξηγεί το γιατί. Το 1997, υπό τους Δημοκρατικούς του Berisha, οι πυραμιδικές απάτες κατέρρευσαν με τις αποταμιεύσεις ενός τεράστιου μέρους του έθνους μέσα σε αυτές, και η χώρα βυθίστηκε σε ένοπλη αναρχία. Έως το 2013, στο τέλος της θητείας του στην εξουσία, η Αλβανία είχε πέσει στο 31 στα 100 στον δείκτη διαφθοράς της Transparency International — 116η από 177 χώρες, μία από τις χειρότερες βαθμολογίες στην Ευρώπη. Ο Berisha έκτοτε ανακηρύχθηκε ανεπιθύμητος από τις Ηνωμένες Πολιτείες λόγω κατηγοριών για διαφθορά, παραπέμφθηκε σε δίκη στη χώρα του και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό. Ο πρώην πρόεδρος Ilir Meta έχει επίσης συλληφθεί.
Έπειτα, η σειρά των Σοσιαλιστών. Δεκατρία χρόνια Edi Rama έχουν παραγάγει, τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές: τον επίλεκτο δήμαρχο των Τιράνων και εικαζόμενο διάδοχό του παραπεμμένο σε δίκη και υπό κράτηση, να αρνείται τις κατηγορίες. Τον πρώην αναπληρωτή πρωθυπουργό του φυγόδικο στην Ελβετία. Έναν άλλο αναπληρωτή πρωθυπουργό παραπεμμένο για διαγωνισμό σήραγγας και ανασταλμένο από το Συνταγματικό Δικαστήριο, και στη συνέχεια απαλλαγμένο των καθηκόντων του — ενώ ο Rama επιτίθετο στους εισαγγελείς κατά της διαφθοράς σαν η υπόθεσή τους να ήταν πραξικόπημα κατά της κυβέρνησής του. Μια αξιολόγηση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ των ΗΠΑ ότι η διαφθορά στις δημόσιες προμήθειες παραμένει διαδεδομένη. Εκατοντάδες εκατομμύρια χαμένα σε αποτεφρωτήρες απορριμμάτων που ποτέ δεν κατασκευάστηκαν σωστά.
Δύο κόμματα, τριάντα πέντε χρόνια, και οι κορυφαίες φυσιογνωμίες και των δύο υπό δίωξη ταυτόχρονα. Η Αλβανία έχει απορροφήσει χρόνια δυτικής βοήθειας προορισμένης για την καταπολέμηση της διαφθοράς. Τα χρήματα αγόρασαν σεμινάρια. Η τάξη που έπρεπε να συγκρατήσουν αγόρασε την ακτή.
Άδειασε για να πουληθεί
Η αποψίλωση του πληθυσμού και η διαφθορά αφηγούνται συνήθως ως δύο ξεχωριστές τραγωδίες. Είναι ένα σύστημα, και οι διαδηλώσεις το κατανοούν ακόμη κι όταν η κάλυψη δεν το κατανοεί.
Μια γεμάτη χώρα δύσκολα λεηλατείται. Οι γεμάτες χώρες έχουν συνδικάτα εκπαιδευτικών, βιομηχανικό εργατικό δυναμικό, νέους ψηφοφόρους, ανθρώπους με την ενέργεια να αντιδράσουν. Μια άδεια χώρα είναι ένα χαρτοφυλάκιο ακινήτων.
Δείτε λοιπόν τι επέλεξαν να χτίσουν και τι επέλεξαν να αφήσουν να πεθάνει τριάντα πέντε χρόνια διακυβέρνησης. Το διυλιστήριο του Ballsh, που κάποτε απασχολούσε περισσότερους από δύο χιλιάδες ανθρώπους, αφέθηκε σε κατά συρροή λεηλάτες, με τους εργαζομένους του να τους οφείλονται περισσότερα από ένα χρόνο ανεξόφλητοι μισθοί, μέχρι που τα ίδια τα συμβούλια του κράτους ενέκριναν τη διάλυσή του για ένα φωτοβολταϊκό πάρκο χωρίς διαγωνισμό. Η Αλβανία εξάγει πλέον το αργό πετρέλαιό της και εισάγει τη βενζίνη της. Οι δαπάνες για την παιδεία κυμαίνονται γύρω στο 3 τοις εκατό του ΑΕΠ, από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη, ενώ ο αριθμός των μαθητών έχει μειωθεί σχεδόν κατά το ένα τρίτο και τα αγροτικά σχολεία κλείνουν μαζί με τα χωριά γύρω τους. Οι δαπάνες υγείας ανά άτομο είναι οι χαμηλότερες στα Βαλκάνια. Οι Αλβανοί πληρώνουν περίπου το μισό του κόστους της υγείας τους από την τσέπη τους. Ο ίδιος ο έλεγχος του κράτους βρήκε άδεια ράφια στα νοσοκομειακά φαρμακεία πέντε μεγάλων πόλεων. Η μέση αστική σύνταξη είναι περίπου 200 ευρώ τον μήνα, η αγροτική περίπου 120, σε μια χώρα όπου ασθενείς με καρκίνο αναφέρουν ότι πληρώνουν χιλιάδες ευρώ, και ενίοτε δωροδοκίες, για φάρμακα που το δημόσιο σύστημα υποτίθεται ότι θα παρείχε.
Τώρα δείτε σε τι κινείται γρήγορα το ίδιο κράτος. Έναν νόμο γραμμένο το 2022 για να παραδοθούν περίπου 81 εκτάρια του λιμανιού του Δυρραχίου, δωρεάν, σε έναν Εμιρατινό επενδυτή, εξαιρούμενα από κάθε διαγωνισμό, με διαπραγματεύσεις κεκλεισμένων των θυρών, με τον ιδιώτη εταίρο να δεσμεύεται για μόλις εννέα τοις εκατό της χρηματοδότησης. Έναν νόμο γραμμένο το 2024 για να ανοίξει προστατευόμενη ακτογραμμή σε θέρετρα συνδεδεμένα με εταιρείες σχετιζόμενες με τον Kushner, όπου η περίφραξη και η αποψίλωση ξεκίνησαν πριν ολοκληρωθεί οποιαδήποτε μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων ή εκδοθεί τελική άδεια, καταπατώντας ένα ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που απαιτούσε αναστολή. Έναν νόμο γραμμένο το 2025 για τη μεταβίβαση κρατικών ορεινών εκτάσεων έναντι ενός ευρώ. Χωρικοί στο Zvërnec βρήκαν συρματοπλέγματα κατά μήκος της παραλίας όπου κολυμπούσαν σε όλη τους τη ζωή. Οικογένειες στο Theth είδαν τους ξενώνες τους να κατεδαφίζονται επειδή τους έλειπαν άδειες που το κατεστραμμένο κτηματολόγιο δεν θα μπορούσε ποτέ να εκδώσει, ενώ τα έργα των επενδυτών περνούσαν αβίαστα χάρη σε νόμους γραμμένους απευθείας γι’ αυτούς, μία συμφωνία κομμένη και ραμμένη τη φορά.
Αυτή είναι η μηχανή σε πλήρη θέα. Σχολεία, νοσοκομεία, βιομηχανία και συντάξεις να λιμοκτονούν από τη μία πλευρά. Γη, νόμοι και εξαιρέσεις να παραδίδονται από την άλλη. Στους ανθρώπους ανάμεσα προσφέρεται μια επιλογή που η κυβέρνηση ποτέ δεν λέει φωναχτά: υπηρέτησε το κτήμα ή φύγε από αυτό. Εκατοντάδες χιλιάδες επέλεξαν τη βαλίτσα. Οι πολιτικοί δεν σχεδίασαν την έξοδο. Επωφελήθηκαν από αυτήν, κυβέρνησαν σαν να ήταν μια διευκόλυνση, και σε τριάντα πέντε χρόνια κανένα από τα δύο κόμματα δεν την αντιμετώπισε ως την έκτακτη ανάγκη που είναι. Κάθε δυσαρεστημένος πολίτης που ανεβαίνει σε ένα πλοίο είναι ένας ψηφοφόρος λιγότερος, ένας διαδηλωτής λιγότερος, μία οικογένεια παραπάνω που στέλνει ευρώ πίσω στην πατρίδα σε μια οικονομία της οποίας το νόμισμα, όπως σημειώνει το ΔΝΤ, έχει ενισχυθεί με τρόπους που η πραγματική οικονομία δεν μπορεί να εξηγήσει πλήρως.
Το ψέμα που άναψε το φιτίλι
Κάθε κίνημα έχει μια στιγμή που η περιφρόνηση γίνεται αναμφισβήτητη. Της Αλβανίας ήρθε σε δόσεις αυτό το καλοκαίρι.
Ήρθε όταν ο Πρωθυπουργός, ερωτηθείς στη βρετανική τηλεόραση αν υπήρχε το έργο στο Zvërnec — ένα έργο με τον δικό του νόμο, τα δικά του εργοτάξια, τη δική του ποινική έρευνα και τους δικούς του φράχτες — επέμεινε ότι δεν υπήρχε έργο. Ήρθε όταν παρομοίασε τους πολίτες που πορεύονταν έξω από το γραφείο του, γραπτώς, με τους «κραυγαλέους της ναζιστικής Γερμανίας» και τα «τσακάλια της Χρυσής Αυγής». Ήρθε όταν, περίπου την τεσσαρακοστή συνεχόμενη ημέρα διαδηλώσεων, η κυβέρνησή του βρήκε τέσσερα εκατομμύρια ευρώ στο αποθεματικό ταμείο του κράτους, χωρίς διαγωνισμό, για μια συναυλία του Kanye West, την ίδια περίοδο που ο ελεγκτής του κράτους επιβεβαίωσε ότι τα νοσοκομειακά φαρμακεία ήταν άδεια.
Τα πέντε αιτήματα των διαδηλωτών αξίζει να διαβαστούν, γιατί κανένα από αυτά δεν είναι «ακυρώστε το θέρετρο». Παραίτηση της κυβέρνησης. Μια μη κομματική μεταβατική διοίκηση με δωδεκάμηνη θητεία. Συνταγματική και εκλογική μεταρρύθμιση, συμπεριλαμβανομένων ορίων θητείας. Κατάργηση των ειδικών νόμων για τους επενδυτές. Ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ πολιτών και κράτους. Αυτό δεν είναι κίνημα κατά ενός ξενοδοχείου. Είναι κίνημα κατά του λειτουργικού συστήματος.
Είμαστε εμείς η απόδειξη
Οι πορείες δεν γίνονται μόνο στα Τίρανα. Γίνονται στη διασπορά, στις πόλεις της Ευρώπης και της Αμερικής όπου ζει πλέον το ένα τρίτο του έθνους, κι αυτό ταιριάζει, γιατί η διασπορά δεν είναι κοινό σε αυτή την ιστορία. Είναι η απόδειξή της.
Κάθε Αλβανός στο εξωτερικό είναι ένα δεδομένο στην υπόθεση κατά της πολιτικής τάξης: κάποιος για τον οποίο τριάντα πέντε χρόνια υποσχέσεων δεν κατάφεραν να παραγάγουν έναν λόγο να μείνει. Οι πολιτικοί προτιμούν τη διασπορά από απόσταση, ως ροή εμβασμάτων και θερινό τουριστικό στατιστικό. Ας αναλογιστούν τι σημαίνει το ότι η απόδειξη πορεύεται πλέον.
Η ξένη κάλυψη θα εξακολουθεί να στρέφεται στον Kushner, γιατί το όνομα ταξιδεύει. Αλλά οποιοσδήποτε δισεκατομμυριούχος θα μπορούσε να κατέχει τον ρόλο του σε αυτή την ιστορία, και η ιστορία δεν θα άλλαζε. Μόνο μία πολιτική τάξη θα μπορούσε να πάρει τη νεότερη χώρα της Ευρώπης και να την κάνει μία από τις ταχύτερα αδειάζουσες του κόσμου. Οι άνθρωποι στις πλατείες, στην ενδέκατη εβδομάδα τους καθώς γράφονται αυτά, δεν ζητούν από την Ευρώπη να αντιπαθήσει έναν Αμερικανό επενδυτή. Ζητούν κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο μεγάλο: ένα κράτος που θα σταματήσει να πουλά ό,τι απομένει από τη χώρα κάτω από τα πόδια εκείνων που είναι ακόμη μέσα της.
Το ένα τέταρτο της Αλβανίας έχει ήδη φύγει. Οι διαδηλωτές είναι εκείνο που αρνήθηκε να φύγει, ενωμένο στο εξωτερικό με εκείνο που αναγκάστηκε. Μαζί, είναι η χώρα. Οι άνθρωποι στα ανάκτορα κατά μήκος της λεωφόρου είναι μόνο οι ενοικιαστές της, και το συμβόλαιο διαβάζεται φωναχτά, κάθε βράδυ, στην πλατεία.